چكيده
دوره صفويه يكي از دوره هاي مهم در تاريخ اسلام است كه هنرمند مسلمان با ايمان و ارادت خاص به خلق آثار هنري پرداخته و خلاقيت هايش را در انواع رشته هاي هنري بروز داده است .آثار به جا مانده در حرم مطهر حضرت رضا (ع) گواه توجه ويژه اي است كه در اين دوره به ائمه اطهار داشته اند و از اين رو با حمايت از برخي هنرمندان اين عصر به خلق آثار ماندگار كمك كرده اند چنانكه هنرمند با تمام وجود هنر و معرفت را در هم آميخته و آثار بي نظير خلق كرده است.

 امروزه آستان قدس رضوي به حرمت حضور حضرت رضا (ع) در خراسان و وجود مرقد مطهرش در شهر مشهد گنجينه دار آثار نفيسي از قرآن ، كتب خطي ، منسوجات ، فرش ، ظروف ، اشياء فلزي و ... و آثار و تزئينات معماري است كه در طي دوره هاي مختلف تاريخ اسلام به انگيزه اين حضور تاريخي در اينجا خلق شده يا توسط ارادتمندان به اين امام معصوم(ع) اهداء و وقف شده است. خوشبختانه بر خلاف آثار معماري كه به مرور زمان دستخوش تغييراتي در مسير توسعه شده اشياء به جا مانده به طرق مختلف و با استفاده از امكانات موجود نگهداري شده و بيش از نيم قرن است كه با افتتاح اولين موزه آستان قدس رضوي فرصتي براي نمايش آنها بوجود آمده است.درحال حاضر با تخصصي شدن گنجينه هاي آستان قدس رضوي هر شيء بنابر موضوع خاص خودش طبقه بندي و به نمايش درآمده است . يكي از گنجينه هاي تخصصي درموزه هاي آستان قدس رضوي گنجينه نجوم وساعت است كه تعدادي ابزار و آلات نجوم مربوط به دوره صفويه نيز در آن به نمايش در آمده ، در اينجا به طور مختصر سه اسطرلاب مربوط به قرنهاي يازدهم و دوازدهم هجري معرفي مي شود.
كليدواژه ها: موزه داري،فلزكاري،عصر صفوي،اسطرلاب برنجي

 مقدمه: آشنايي با اسطرلاب

اسطرلاب واژه اي يوناني است. ابوريحان بيروني آن را ترازوي آفتاب تعريف كرده، اين واژه از دو قسمت اسطر به معني ترازو و لاب به معني آفتاب تشكيل شده است . اسطرلاب را آينه و ميزان ستاره معني كرده اند ، يعني دستگاهي كه بوسيله آن مي توان مواضع ستارگان را در هر زمان از روزهاي سال تعيين و حركت آن را رصد كرد.(1) 

اسطرلاب كاربردهاي متعددي داشته كه بعضي از آنها عبارتست از:(2)

1-   استخراج تقويم ( روزها و فصل هاي سال ).

2-   تعيين اوقات طلوع و غروب خورشيد در هر يك از نقاط مورد نظر.

3-   تعيين ارتفاع خورشيد و ستارگان و تشخيص اوقات شرعي.

4-   رصد ستارگان و تشخيص طلوع و غروب آنها.

5-   جهت يابي و تشخيص قبله در عرض جغرافيايي هر منطقه.

6-    تشخيص و تعيين فاصله شهرها و نقاط جغرافيايي نسبت به هم.

7-   تشخيص بلندي كوهها و تپه ها و عمق چاهها و ...

اسطرلابها با توجه به شكل و چگونگي آنها انواع مختلفي دارد كه سه نوع عمده آن شامل مسطح ، كروي و خطي است.(3)

اسطرلاب مسطح رايج ترين نوع آن است كه در طي قرون ميانه تا حد ممكن توسط اسطرلاب سازان مسلمان كامل شد، هرچند اختراع اسطرلاب توسط يونانيان در حدود قرن دوم ميلادي صورت گرفت؛ اما درطي قرون بعد اين ابزار نجومي توسط دانشمندان و هنرمندان ايراني و عرب كامل شد واستفاده ازآن چنان اهميت يافت كه دراين زمينه كتب متعددي نيز نوشته شده است.(4) نمونه هاي موجود نشان ميدهد درحاليكه اسطرلاب هاي اروپايي از حدود قرن سيزدهم هجري وجود دارد نمونه هاي اسلامي از قرن دهم تاريخ زده شده اند.(5) دردوره صفويه استفاده از اسطرلاب به دليل بهره گيري از آن در پيش بيني وقايع و سوانح رواج فراوان داشت ازاين روبرخي منجمان و هنرمندان زيباترين اسطرلابها و ابزار نجومي را پديد آوردند ، چنان كه بيشتر اسطرلابهايي كه امروزه در موزه هاي ايران و جهان نگهداري مي شود مربوط به اين دوره است و نام مشهور ترين اسطرلاب سازان بر آثار اين دوره نقش بسته است.

دقت و ظرافت درساخت و تزئين اين ابزار نشان دهنده آن است كه صنعت فلزكاري در دروه صفوي ( 907 تا 1167 هجري ) به همان رونق و ترقي كه از گذشته خود به ارث برده باقي مانده است.(6) در آثار اين دوره كه بر پايه سنت هاي قديم و مهارت فلزكاران استقرار يافته ، چيره دستي و نبوغ هنرمندان اين عصر به چشم مي خورد . طراحان و فلزكاران عصر صفوي با ابداع شيوه هاي جديد موازين تازه اي را در سبك هاي خود ايجاد كردند و در موارد بسياري شكل و تركيب اشياء دوره گذشته را كه ظاهري زمخت و خشن داشت به كنار نهادند و زيبايي و ظرافت را جايگزين كردند در ميان ساير اشياء فلزي ابزار و آلات نجومي نيز از اين سبك و سياق پيروي كردند و با روشهاي هنرمندانه و بسيار زيبا ساخته شدند.در تزئين آثار هنري و صنايع اين دوره نقوش تزئيني گياهي و اسليمي بيشتر فضاي سطح اشياء را پوشانده و اغلب كتيبه نام سازنده و سفارش دهنده را با اين تزئينات درهم آميخته اند تا بر ارزش هنري و اهميت آن بيفزايد.

اسطرلابها از مهم ترين ابزار نجومي هستند و با وجود اينكه كاربرد علمي داشته اند اما فلزكاران عصر صفوي از خلق تزئينات زيبا بر روي آن دريغ نداشته اندكه بهترين شاهد آن را درطراحي صفحه مشبك عنكبوتيه مي توان ديد. در اين صفحه هر شاخه اسليمي منتهي به نقطه اي مي شودكه مشخص كننده ستاره اي پرنور و خاص است. اين ستاره ها در آسمان پرنورتر ظاهر مي شوند. بررسي تاريخ علم نجوم نشان ميدهد با اختراع تلسكوپ استفاده از اسطراب در غرب كمترشد ولي درشرق استفاده از آن تا قرن سيزدهم هجري (نوزدهم ميلادي) ادامه يافت.(7)

اسطرلاب سازان عصر صفوي

بعضي از اسطرلاب سازان عمده دوره صفوي عبارتند از :

1-استاد عبدالائمه ارشد : وي اسطرلابي زيبا براي شاه عباس اول در سال 986هجري ساخت .

2- استاد عبدالائمه كهتر : تقريباً بيش از سي اسطرلاب از دست ساخته هاي وي طي نيمه دوم قرن يازدهم و اوايل قرن دوازدهم بجا مانده است.(8)    

3- استاد عبدالعلي بن محمد رفيع كه از سال 1096 هجري تا سال 1024 تعدادي از آثار او باقي مانده است . وي در سال 1124 هجري يك اسطرلاب طراز اول براي شاه سلطان حسين ساخت كه برادرش محمد باقر آن را تزئين كرد . اين اثر در حال حاضر در موزه بريتانيا نگهداري مي شود.(9)

در همين دوره در هندوستان اسطرلاب سازان هند و ايراني تعداد زيادي از ابزار نجومي را ساختد كه برخي از آنها هنوز در موزه ها موجود است . تاريخ اسطرلاب سازي از قرن پانزدهم تا قرن نوزدهم ميلادي درلاهور به طورمشخص قابل پيگيري است ولي درطول دوره شاه جهان لاهور ناگهان به خاطراين هنر مشهور شد.(10) تزئين اين اسطرلابها معمولاً كمتر از اسطرلابهاي دوره صفويه در ايران است و اكثر آنها را افراد خانواده الله داد ( الهداد ) لاهوري ساخته اند. اولين عضو اين خانواده استاد شيخ الهداد است كه هميشه به عنوان اسطرلابي همايوني لاهوري(11) نام برده شده و ضياالدين وجمال الدين آخرين اسطرلاب سازهاي مشهور در اين فاميل هستند كه در طي دوران شاه جهان و اورنگ زيپ به شهرت رسيدند.(12) آثار به جا مانده از اين خانواده كه در طي قرون دهم تا يازدهم هجري قمري فعاليت مي كردند نشان مي دهد آنها تلاش داشتند اسطرلابها تا حد ممكن مفيد واقع شود.

در شجره اين خانواده نام الله داد (الهداد)، ملا عيسي، محمد مقيم و پسرانش، جمال الدين و حميد، همچنين استاد قائم محمد و پسرش ضياء الدين محمد ديده مي شود كه بعضي آثارشان در موزه هاي لاهور و بريتانيا و يك اسطرلاب كروي در آستان قدس رضوي نگهداري مي شود.

در اسطرلابهاي هند و ايراني (دوره مغولان هند) صفحه مشبك داراي نقوش پيچيده اي است البته نه پيچيدگيهاي گياهي بلكه به علت تعداد ستارگاني كه مشخص شده اند و كرسي تقريباً هميشه در بالا قرار دارد و به صورت شبكه حجاري شده است.

     آنها صفحه هاي كاملي مي ساختند براي عرضهاي جغرافيايي مختلف و خطوطي براي ساعتهاي بابلي و ايتاليايي و همچنين ساعتهاي معمولي غير متعارف طرح مي كردند.(13) مهمترين سازنده اسطرلابهاي كروي در اين دوره ، خانواده لاهوري بودند كه حداقل 23 كره مزين به اشكال و صور فلكي و به همان تعداد نيز كره هاي بدون تصوير ساختند.

 سه اسطرلاب مربوط به دوره صفوي در گنجينه نجوم

 گنجينه نجوم آستان قدس رضوي در تاريخ هشتم تيرماه سال 1378 مصادف با ميلاد مسعود پيامبر اكرم (ص) و امام جعفر صادق عليه السلام افتتاح شد و مجموعه آثار منحصر به فرد ارزشمندي از ابزار آلات نجومي مربوط به دوره صفويه تا عصر حاضر در آن به نمايش درآمده است. بيشتر اين آثار جزء مجموعه اشياء و كلكسيون شخصي دكتر سيدجلال الدين تهراني بوده كه آن را وقف بر آستان قدس رضوي نموده است.

از سه اسطرلابي كه مربوط به دوره صفوي در اين گنجينه به نمايش درآمده است يك اسطرلاب كروي جزء مجموعه وقفي دكتر تهراني مي باشد . با توجه به اينكه اسطرلاب يك ابزار علمي و فني است و شرح جزئيات آن در تخصص اهل فن مي باشد در اينجا ويژگيهاي كلي و ظاهري اين اسطرلابها معرفي ميشود:

  1- اسطرلاب مسطح برنجي :

ساخت اين اسطرلاب توسط استاد عبدالائمه به سفارش ( صاحب بن محمد صالح ) در سال 1311 هجري آغاز شد و تاريخ پايان ساخت اثر در كتيبه اي كه پشت آن نقش شده بدين مضمون آمده است : ( غرض نقشيست كزما باز ماند في سنه 1133 ) اين اسطرلاب از نوع مسطح ، شمالي و نصفي است و داراي سه صفحه كه داخل امّ قرار مي گيرند مي باشد . صفحه عنكبوتي بر روي آن با يك عضاده و اسبك نصب مي شود.

صفحه عنكبوتي صفحه اي مشبك است كه دايره منطقه البروج و ستارگان شناخته شده و معروف بر روي آن نقش شده است . اين صفحه به شكل نقوش اسليمي طراحي شده و نوك هر شاخه آن بر روي يك ستاره پر نور قرار مي گيرد.

قطر صفحه امّ : 7/20 س . م . و صفحات داخلي آن 5/18 س . م . است.

داخل صفحه امّ سه دايره براي طول و عرض جغرافيايي شهرهاي مختلف كه نامشان نوشته شده و يك دايره براي انحراف قبله در نظر گرفته شده است.

نام شهرها بر زمينه اي كه با نقوش بسيار ظريف اسليمي تزئين شده نوشته شده است.

در اين اسطرلاب قسمتهاي عروه ، كرسي ، حجره و لبه هاي خارجي صفحه تماماً با نقوش اسليمي تزئين شده و در لابه لاي اين نقوش نام سفارش دهنده ، تاريخ و نام سازنده آن نقش شده است.  بر روي عضاده اين اسطرلاب نام ماههاي قمري و حروف ابجد بر زمينه نقوش اسليمي نوشته شده و صفحات آن براي عرضهاي جغرافيايي 32ْ تا 38 ْ ساخته شده كه عبارتند از:  صفحه اول : يك طرف براي عرض 32ْ و طرف دوم براي عرض ْ34  ترسيم شده است.

صفحه دوم : يك طرف براي عرض ْ 36 و وجه ديگر آن براي صفحه آفاقيه ترسيم شده است.

صفحه سوم : يك طرف آن براي عرض ْ 37 و يك طرف براي عرض ْ 38 ترسيم شده است.(14)

تصوير 1:اسطرلاب استاد عبدالائمه  

تصوير 2: پشت صفحه ام و كتيبه سازنده بر روي آن 

تصوير 3:داخل صفحه ام و كتيبه سازنده بر روي آن

2- اسطرلاب مسطح برنجي :

سازنده : استاد عبدالعلي ( بن محمد رفيع ) ، خطاط : استاد محمد باقر

اين اسطرلاب داراي صفحه ام است كه سطح داخل و خارج و لبه و كرسي آن با نقوش بسيار زيباي اسليمي و خطايي تزيين شده و بر روي آن طول و عرض جغرافيايي شهرهايي كه نامشان نقش شده با حروف ابجد نوشته شده است و قطر صفحه ام 5/18 س . م . و قطر صفحات داخلي آن 8/16 س . م . است .

بر روي كرسي آن آيه ( وسيع كرسيه السموات و الارض و لايوده و حفظهما ) در ميان نقوش اسليمي و خطايي به خط زيبا و با طرز نرمندانه اي نقش شده و پشت كرسي نقوش اسليمي به صورت برجسته قلمزني شده است . در پشت صفحه ام جدول مثلثاتي و در نيم دايره پايين تا نژانت محاسبه شده است. از صفحات داخلي اين اسطرلاب چهار صفحه براي عرضهاي جغرافيايي 22 تا 41 درجه و يك صفحه آفاقيه براي عرض ديگر شهرها ترسيم شده است .

عضاده در اين اسطرلاب با نام ماههاي قمري و حروف ابجد و نقوش اسليمي تزيين شده است.

تصوير5: نماي كامل از اسطرلاب عبدالعلي

تصوير6: عضاده – اسبك – قطب – فلس

تصوير7: نماي نزديك كتيبه سازنده در پشت صفحه ام

 3- اسطرلاب كروي يا كره نجومي

اين اثرتوسط استاد ضياء الدين محمد بن قائم محمد بن ملا عيسي ابن ملا الهداد اسطرلابي همايوني لاهوري در سال 1058 هجري ساخته شده است.

اين كره بر روي حلقه پايه برنجي به ارتفاع 9/13 س . م .متصل به حلقه اي افقي به قطر 19 س . م . قرار گرفته است . روي حلقه چهار جهت اصلي مشخص شده است كه محور شمال و جنوب داراي شيار براي چرخيدن كره مي باشد . دور تا دور حلقه با دقت يك درجه ، درجه بندي شده و در هر پنج درجه نوشته هايي با حروف ابجد كه نسبت به چهار جهت اصلي متقارن مشاهده مي شود.

بر روي اين كره نقش صور فلكي به طرز بسيار زيبا و استادانه اي طراحي و نقر شده و نام صور فلكي و ستارگان و اعداد خاصي نيز در اطراف آن قلمزده شده است كه نياز به مطالعه و بررسيهاي علمي و تخصصي دارد. اين اسطراب با ارزش از وقفيات دكتر سيد جلال الدين تهراني مي باشد.

تصوير8 : اسطرلاب كروي يا كره نجومي 

 ...........................................................................................................................................

 يادداشتها

 1 -  دهخدا ، علي اكبر . لغتنامه . جلد دوم – ذيل واژه اسطرلاب . صفحه 1938 

 2 -  نبئي ، ابوالفضل ، اسطرلاب نمايانگر سير كره خاك در عالم افلاك . مشكوه . ش يازدهم تابستان 1365 . بنياد پژوهشهاي اسلمي . صفحه 143 .