نشريه الكترونيكي شمسه

بسياري از مجموعه داران و تمبرشناسان با آگاهي از اهميت حفظ و نگهداري صحيح مجموعه هاي تمبر و ديگر اقلام پستي ، همواره مي كوشند تا با رعايت اصول مربوط، مجموعه هاي خود را براي تحويل به صاحبان آينده آنها ، حفظ نمايند. در كنار اين عده، معدود افرادي نيز هستند كه با بي اعتنايي به نحوه مراقبت از مجموعه هاي تمبر، به ارائه نظراتي از قبيل اين جمله اكتفا مي كنند " اين مجموعه در طول حيات من محفوظ خواهد ماند". با آگاهي يافتن از اصول صحيح حفظ و نگهداري مجموعه ها، خواهيد ديد كه اين كار آنقدرها هم پيچيده نيست كه مقاله اي در باب آن نگاشته شود. سعي من در اين مقاله تنها بر آن بوده است تا راهنمايي مختصر يا ابتدايي را تهيه و ارائه نمايم. علاقه مندان مي توانند براي دست يافتن به اطلاعات جامع تر در اين زمينه، به كارشناسان حفاظت و مرمت كاغذ مراجعه نمايند. كتابخانه بريتانيا متولي مجموعه هايي ملّي با ارزش و اهميت بين المللي است كه سابقه حفظ و نگهداري برخي از آنها در اين كتابخانه به بيش از 250 سال مي رسد. در طول اين مدّت، اين كتابخانه همگام با مشاركت كتابخانه و آرشيو و تدابير و اقداماتي كه جهت حفظ اين مجموعه ها در نظر گرفته شده اند، پيشرفت نموده است. وظيفه ابوابجمعداران اين مجموعه ها، علاوه بر آگاهي يافتن از كميّت مجموعه هاي تحت اختيار خود ، همكاري با كارشناسان حفاظت و مرمتي است كه داراي دانشي تخصصي و تجربه اي عملي باشند. كتابخانه بريتانيا در سال 1989، كتابي تحت عنوان حفظ و نگهداري اقلام پستي[1] منتشر نمود كه توسط ت.ج. كالينگز، استاد فقيد حفاظت و مرمت كاغذ، و ر.ف. اِسكولي-وِست، مدير اسبق مجموعه هاي تمبر كتابخانه بريتانيا نوشته شده است. كتاب ديگري با همين عنوان نيز با همكاري انجمن تمبرشناسي آمريكا[2] منتشر شده است. براي درك بهتر موضوع مورد بحث ، مطالب را در هفت بخش مجزا بدين شرح: محيط، نور، كاغذ، چسب، جلد هاي نگهدارنده پلاستيكي، عوامل فيزيكي و ترميم تشريح نموده ام.

مجموعه هاي تمبر و ديگر اقلام پستي بايد در مكاني با دماي زير 18 درجه سانتيگراد و رطوبت نسبي 55 الي 60 درصد نگهداري شوند. تحقيقات اخير نشان داده اند كه مواد كاغذي چسب دار و دندانه دار در محيط هايي با رطوبت نسبي بيشتر، آسيب كمتري خواهند ديد. محيط هاي خيلي گرم و مرطوب، خطر رشد قارچ ها را افزايش مي دهند و در نتيجه مكان مناسبي براي نگه داري مجموعه ها نمي باشند. به خاطر داشته باشيد كه يكي از دلايل تغيير رنگ و لك گرفتگي تمبرها و ديگر اقلام پستي ، رشد قارچ هاي مرده است كه با مهيا نمودن شرايط مناسب مي توان از ايجاد آنها جلوگيري نمود. چنانچه هواي محيط، بسيار خشك باشد، كاغذ آسيب مي بيند و كشش ميان كاغذ و چسب تمبرهايي كه مورد استفاده پستي قرار نگرفته اند، افزايش مي يابد. افزايش كشش ميان كاغذ و چسب تمبرها ممكن است به ايجاد شكاف بين دندانه ها منجر شود. علاوه بر خشكي هوا، رطوبت موجود در هوا نيز از جمله عواملي است كه در صورت عدم كنترل، تهديدي جدي براي كاغذ و خصوصاً چسب تمبرها به حساب مي آيد. تهويه مداوم هواي محيط هاي نمايش و نگهداري يا خزانه، مي تواند به كاهش ميزان رطوبت كمك كند. گرمايش ملايم و تدريجي محيط نيز براي كاهش ميزان رطوبت مفيد است. هيچگاه بدون تهويه هواي كافي، اقدام به گرم نمودن اتاق هاي مرطوب نكنيد، چرا كه با اين كار به رشد قارچ ها كمك خواهيد كرد.

شايان ذكر است هواي تميز و عاري از آلاينده ها نيز در سالم ماندن مجموعه ها نقش بسزايي ايفا مي كند. استعمال دخانيات و مجموعه داري تمبر مغاير هم مي باشند چرا كه بو، دود و خاكستر ناشي از سيگار همگي باعث وارد آمدن خسارات به تمبر و ديگر اقلام پستي مي شوند.

بهترين حالت نورپردازي در محيط هاي نگهداري از مجموعه ها ، ايجاد تاريكي مطلق است. بديهي است ما براي مطالعه مجموعه هاي تمبر و ديگر اقلام پستي خود و نمايش آنها به ديگر مجموعه داران و تمبرشناسان، به نور نياز داريم؛ امّا ميزان اين نور بايد در چه حد باشد؟ به زبان ساده، ميزان تابش نور در سالن هاي نمايش تمبر نبايد از 50 لوكس[3] يعني ميزان نور تابيده شده حاصل از 50 عدد شمع تا فاصله يك متر، تجاوز كند. نور داراي اشعه ماوراء بنفش است و از اين رو، نور حداكثر 10 ميكرو وات بر لومن[4] ‌براي سالن هاي نمايش تمبر توصيه مي شود. تامين شرايط نوري مطلوب، از جمله وظايف تمامي برپا كنندگان نمايشگاه هاي تمبر مي باشد. در حاليكه بيشتر برپا كنندگان ، حداقل از تابش مستقيم نور آفتاب در نمايشگاه هاي تمبر جلوگيري مي كنند، تقريباً باز هم از تامين شرايط نوري نزديك به استاندارد نگهداري تمبر و ديگر اقلام پستي يعني نور 50 لوكس باز مي مانند. اگرچه رسيدن به شرايط نوري استاندارد، كاري دشوار و پرهزينه به شمار مي رود، امّا مي بايست اقدامات لازم براي كاهش ميزان نور و خسارات ناشي از آن اتخاذ گردد. با بررسي و مقايسه مجموعه هاي حفاظت شده در برابر نور نظير مجموعه هاي تمبركتابخانه بريتانيا و مجموعه تمبر خاندان سلطنتي انگلستان و مجموعه هايي كه در برابر نور محافظت نشده اند، ملاحظه مي شود كه تمبرهاي موجود در مجموعه هاي حفاظت شده در برابر نور رنگ هاي درخشنده و تازه اوليه خود را حفظ كرده اند.

در يكي از نمايشگاه هاي بين المللي تمبر كه در سال 2000 در اروپا و تحت قوانين و نظارت مستقيم فدراسيون بين المللي تمبر (FIP )[5] برگزار گرديد، ظاهراً هيچ توجهي به تامين شرايط نوري استاندارد معطوف نشده بود. سالن هاي نمايشگاه با استفاده از شيشه مسقف شده بودند و همين امر، سبب تابش مستقيم نور آفتاب و ميزان بالاي اشعه ماوراء بنفش مي شد. جدولي كه در دنباله مي آيد نشان دهنده ميزان نور و اشعه ماوراء بنفش موجود در تالارهاي اين نمايشگاه مي باشد كه در يك روز ابري به طور نامنظم اندازه گيري شده اند:

اشعه ماوراء بنفش(UV)	لوكس(Lux)
10= استاندارد	50 = استاندارد
165	91
307	187
108	230
98	477
182	883
146	1621
368	1707
381	1853
381	1853
390	2375
471	3127
479	3395

در نتيجه چنين شرايطي، تمبرهاي به نمايش درآمده دچار تغيير رنگ شدند. چنانچه نظارت فدراسيون بين المللي تمبر بر نمايشگاه هاي بين المللي شامل تامين كليه شرايط و اعمال اقدامات لازم براي حفاظت از مجموعه هاي به نمايش درآمده، مي باشد بر اين فدراسيون است تا براي جلوگيري از ايجاد بدترين شرايط، استانداردهايي را وضع نمايد.

فتوكپي كردن تمبرها و ديگر اقلام پستي نيز علاوه بر داشتن خطر ناشي از نور شديد ، خطر گرما را نيز در خود دارد كه سبب وارد آمدن آسيب هايي به كاغذ مي شود. استفاده از برخي از دستگاه هاي پيشرفته تر در اين خصوص ممكن است درصد آسيب كمتري داشته باشند كه در اين باره نيز لازمست تحقيقاتي انجام گيرد.

در اداره مجموعه هاي تمبركتابخانه بريتانيا، تمامي چراغ ها و پنجره ها، داراي فيلتر UV (اشعه ماوراء بنفش) مي باشند و هيچ مجموعه اي بدون دليل در معرض نور قرار داده نمي شود.

كاغذها فرم و ساختاري پيچيده دارند. بهترين كاغذها داراي PH بين 0/6 تا 5/8 مي باشند. PH عبارتست از ميزان اسيدي يا قليايي بودن مواد. كاغذهاي اسيدي معمولاً به مرور زمان مانند كاغذ روزنامه ها و كتاب هايي با جلد شُميز به رنگ قهوه اي در مي آيند. اقلام پستي از قبيل تمبر، پاكت، پاكت مهرروز و خصوصاً كارت پستال نيز از كاغذهاي اسيدي تهيه مي شوند. بسياري از اين اقلام، به دليل كيفيت پايين كاغذ عمري چند ساله دارند و در مواردي تا ده الي بيست سال دوام مي آورند. مشكل اسيدي بودن كاغذ را مي توان با اسيدزدايي كردن حل كرد كه توصيه مي شود اين كار را با كمك كارشناسان حفاظت انجام دهيد. كارت پستال هايي كه روي آنها نام و نشاني و يا پيامي تايپ يا دست نويس شده و به مصرف پستي رسيده اند و شايد چسب بيشتري داشته باشند، نياز به مراقبت ويژه دارند زيرا در جريان اسيدزدايي بايد خيس شوند. اسيدزدايي در زمان مرمت مانع از بروز واكنش هاي اسيدي مي شود اما تاثيري در قهوه اي نشدن كاغذ ندارد. بديهي است ورقه هاي آلبوم بايد از جنسي باشند كه به محتويات خود آسيبي نرسانند و از اين رو مي بايست عاري از اسيد بوده و با استاندارد ايزو 9706 ويژه كاغذهاي با دوام مطابقت داشته باشند.

همانطور كه قبلاً در بخش محيط نيز اشاره شد غالباً چسب وكاغذ تمبر با هم در كشش هستند و شرايط نگهداري مناسب ميزان اين كشش را كاهش خواهد داد. اگر چسب تمبر كاملاً خشك شود ( خصوصاً اگر ضخامت چسب زياد باشد)، چسب ترك مي خورد و به كاغذ تمبر يا پاكت آن آسيب مي رساند. بنابراين، برداشتن چسب از پشت تمبرها در طولاني مدت اقدامي مفيد خواهد بود اما در خصوص چگونگي انجام اين كار به بهترين نحو، تحقيقاتي لازم است. برداشتن چسب از پشت تمبرها به وسيله خيساندن در آب در بسياري از موارد، اقدام مناسبي نيست زيرا بر جوهر تمبرها تاثير سوء مي گذارد.

چسب هاي حساس به فشار، يا به عبارتي چسب هايي كه بر پشت تمبرها قرار داده مي شوند، يكي از دغدغه هاي بزرگ در حفظ و نگهداري اين اشياء كاغذي به شمار مي روند. چسب هاي شيشه اي از جمله چسب هاي حساس به فشار مي باشند و همانطور كه اكثر ما مي دانيم چسب آنها به مرور به رنگ قهوه اي در مي آيد و روي هر چيزي كه بر آن چسبيده باشد، لكه بر جاي مي گذارد. آيا همين مساله درباره تمبرهاي چسب دار نيز وجود دارد؟ در عين حال، هرگز براي ترميم اقلام پستي از چسب هاي حساس به فشار استفاده نكنيد؛ زيرا اين چسب ها براي اين منظور، ساخته نشده اند.

مطالب بسياري درباره مواد پلاستيكي همچون پايه هاي پاكتي نگهدارنه تمبر و حفاظ هاي پلاستيكي مورد استفاده مجموعه داران و تمبرشناسان نوشته شده است. در اينجا تنها به گفتن اين مطلب بسنده مي كنم كه در موزه ها، كتابخانه ها و مراكز آرشيو معتبر دنيا براي حفظ و نگهداري و بايگاني كاغذ تنها از نوعي پلي استر ( با نام تجاري Mylar ) كه بدون هر گونه پوشش ضد الكتريسيته ساكن مي باشد، استفاده مي كنند. در اين مراكز، هرگز از PVC استفاده نمي شود.

بديهي است در هنگام لمس اشياء كاغذي ، دستان ما بايد پاكيزه باشند؛ اما با وجود پاكيزگي، باز هم رطوبت پوست دستان ما به تمبرها و پاكت هاي پستي منتقل خواهد شد. به همين دليل است كه در كتابخانه ها و مراكز آرشيو، هنگام بررسي مواد كاغذي ارزشمند و ناياب از دستكش هاي مخصوص استفاده مي كنند.

استفاده صحيح از شارنيه، به ما در حفظ و نگهداري تمبرها كمك مي كند. بسياري از مجموعه داران، از شارنيه به درستي استفاده نمي كنند و از اين رو به انجمن هاي تمبر توصيه مي شود مزايا و چگونگي استفاده از اين برگ هاي لولا مانند پوستي را به مجموعه داران تازه كار بياموزند. در هر صورت، در هنگام نصب شارنيه در پشت تمبر، بايد رطوبت كمي به اين برگه هاي كوچك داده شده و آنها را در قسمت بالاي پشت تمبرها چسباند. از پايه هاي پاكتي نگهدارنه تمبر از جنس پلي استر ، نيز مي توان به جاي شارنيه استفاده كرد.

شارنيه

پايه هاي پاكتي نگهدارنه تمبر از جنس PVC

معمولاً دلّالان و فروشندگان تمبر قيمت پاكت ها را با مداد روي آنها يادداشت مي كنند؛ از اين كار بپرهيزيد چرا كه نوشتن و پاك كردن مكرر قيمت، به مرور زمان به كاغذ صدمه زده و به ايجاد حفره در آن منتج مي شود.

در اينجا براي آگاهي خوانندگان علاقه مند، نحوه قرار دادن يا چيدن تمبرها در آلبوم و انباركردن آنها در مخزن مجموعه هاي تمبر كتابخانه بريتانيا كه داراي سابقه اي صد ساله است، شرح داده مي شود. تمبرها يا پاكت ها در غلاف هاي پلي استر تعبيه شده روي صفحات آلبوم هاي مخصوص، چيده مي شوند و سپس در داخل يك حفاظ پلي استر قرار مي گيرند. هر شصت آلبوم بسته به نوع محتويات آنها ، در داخل جعبه هاي مخصوصي كه پوششي ضد آب از جنس كرباس دارند، به صورت عمودي يا ايستاده در قفسه هاي مخصوص قرار داده شده و نگه داري مي شوند.

تمبرها و ديگر اقلام پستي نيازمند به ترميم را مي بايست به كارشناس مرمت كاغذ نشان داد. بد نيست بدانيد كه هر نوع ترميمي را هم نبايد انجام داد زيرا گاهي در حين مرمت اشياء آسيب هايي به آنها وارد مي گردد كه در ابتدا مشاهده نمي شوند، اما به مرور زمان پديدار مي گردند. از سفيد كردن تمبرها خودداري كنيد چرا كه اين عمل با روش ها و فنوني كه در گذشته انجام مي گرفته است، باعث نابودي بسياري از تمبرها و پاكت ها شده است.

نكته ي ديگري كه با به خاطر داشته باشيد آنست كه شايد ترميم، نظافت يا لكه زدايي و ... در برخي از حوزه هاي مربوط به اشياء كاغذي مقبول و مورد رضايت باشد، اما در حوزه تمبر و ديگر اقلام پستي به جزء در برخي موارد نادر و استثنايي، كار پسنديده اي نيست. به عنوان مثال، نخستين تمبرهاي جزاير هاوايي و تمبرهاي ميسيونري سال هاي 52-1851 كه روي كاغذهاي بسيار نازك و شكننده چاپ شده اند، از جمله تمبرهايي هستند كه در صورت عدم ترميم، امروزه ديگر تنها نامي از آنها باقي مي ماند.

همانطور كه در آغاز اين مقاله نيز متذكر شدم، شما خود متولي حفظ و نگه داري از مجموعه هاي تمبر و ديگر اقلام پستي تان هستيد؛ بنابراين، سعي كنيد تا پايان عمر، از مجموعه هايي كه در اختيار داريد، به خوبي مراقبت نماييد تا بتوانيد اين ميراث ارزشمند را صحيح و سالم به نسل هاي آينده تحويل نماييد.

[1] The Care and Preservation of Philatelic Materials, by T J Collings and R F Schoolley-West