رضا مختارپور

با وجود آنكه هر دو گسترش ردة تاريخ ايران در دو نظام ديويي و كنگره توسط يك سازمان (كتابخانه ملي ايران) و يك فرد (كامران فاني) انتشار يافته اند، چه به لحاظ حجم و چه به لحاظ تعداد شماره هاي اختصاص داده شده به هر يك از مدخلها، اختلاف چشمگيري با يكديگر دارند. نوشته حاضر بر آن است تا از طريق مقايسة گسترش ردة تاريخ ايران در دو نظام رده بندي دهدهي ديويي و كنگره، ابتدا دلايلي را كه نگارندة هر دو گسترش در توجيه اختلاف ياد شده ذكر كرده، مورد نقد و بررسي قرار دهد و در مرحلة بعد، نارسايي ها و مشكلاتي را كه ممكن است كتابخانه ها به هنگام استفاده از گسترش ردة تاريخ ايران در نظام ديويي با آن مواجه شوند، در قالب مثالهاي متعدد تشريح نمايد.

كليدواژه‌ها: گسترش تاريخ ايران، رده بندي ديويي، رده‌بندي كنگره.

پيدايش صنعت چاپ در قرن پانزدهم، تحولي عظيم در زمينة توليد منابع اطلاعاتي پديد آورد. اين تحول، به واسطة وفور كاغذ، روند توليد كتاب را در شمارگان بالا سرعت بخشيد؛ در نتيجه كتابخانه‌ها به يكباره با انبوهي از كتابها و ساير منابع چاپي رو به رو شدند كه براي نظم‌دهي به آنها، شيوه‌هاي سنتي به هيچ وجه پاسخگو نبود. كتابخانه‌ها رفته رفته به منبعي مهم براي رفع نيازهاي اطلاعاتي مراجعان تبديل و اين امر موجب شد موضوع سازماندهي منابع، پس از مجموعه‌سازي، به مهمترين كاركرد كتابخانه‌ها مبدل گردد. با وجود آنكه نخستين تقسيم‌بنديهاي ارائه شده از دانش بشر، متعلق به ارسطو (قرن چهارم قبل از ميلاد)، فارابي (قرن سوم هجري) و فرانسيس بيكن (قرن هفدهم ميلادي)، همگي با هدفهايي غير از هدفهاي كتابخانه‌اي تهيه و تدوين شده بود، اما اين تقسيم‌بنديها هريك به نوعي در طرح‌ريزي نظامهاي رده‌بندي كتابخانه‌اي سهيم بودند. جانستون در سال 1858 و هاريس در سال1870 تغييراتي در تقدم و تأخر طبقات اصلي بيكن به وجود آوردند و طبقه‌اي تازه به آن افزودند. حتي ملويل ديويي در طراحي نظام رده‌بندي خويش از رده‌بنديهاي پيش از خود الهام گرفته است (مزيناني،1382، ص225) و اين روند تا زمان تولد دومين نظام پركاربرد رده‌بندي كتابخانه‌اي، يعني رده‌بندي كتابخانة كنگره آمريكا، ادامه داشت.

از ميان طرحهاي رده‌بندي ظهور يافته، نظير رده‌بندي كاتر، رده‌بندي دهدهي جهاني، رده‌بندي كولن و رده‌بندي بليس، دو نظام رده‌بندي ديويي و كنگره بيشترين ميزان مقبوليت و استفاده را به خود اختصاص داده و به واسطة ويژگيها و قابليتهايي كه از آن برخوردارند، نظر بسياري از كتابداران را به خود معطوف ساخته‌اند. به زعم كتاب «خلاصه رده‌بندي دهدهي ديويي و نمايه نسبي» ترجمه ابراهيم عمراني، رده‌بندي دهدهي ديويي پراستفاده‌ترين رده‌بندي كتابخانه‌اي در جهان است. اين رده‌بندي در بيش از 135 كشور جهان به كار مي‌رود و به بيش از 30 زبان ترجمه شده است. در ايالات متحده 95% كتابخانه‌هاي عمومي و مدارس، 25% كتابخانه‌هاي دانشكده‌اي و دانشگاهي و 20% كتابخانه‌هاي تخصصي از رده‌بندي ديويي استفاده مي‌كنند» (عمراني، 1381، ص7). از جمله مهمترين دلايلي كه براي موفقيت رده‌بندي ديويي برشمرده‌اند، مي‌توان به گسترش‌پذيري، خصيصة يادسپاري و نماية قابل تحسين آن اشاره كرد (احمدي لاري و مكي‌زاده، 1384، ص7).

رده‌بندي كتابخانه كنگره آمريكا نيز همان‌گونه كه از نام آن برمي‌آيد، توسط كتابخانه كنگره و به كوشش «چارلز مارتل» در اوايل قرن بيستم پا به عرصه وجود نهاد. اين طرح رده‌بندي از اين لحاظ كه تقريباً براي تمامي موضوعات داراي شماره از پيش تعيين شده است، شمارشي‌ترين نظام رده‌بندي به شمار مي‌آيد. مهمترين ويژگيها و دلايل موفقيت رده‌بندي كتابخانه كنگره را مي‌توان در جامعيت، دقت و سنجيدگي، انعطاف‌پذيري و قابليت گسترش آن دانست.

با اين حال، به نظر مي‌رسد از ميان خصايص ياد شده، عنصر گسترش پذيري بيش از ساير عناصر در مقبوليت و اشتهار اين دو نظام دخيل بوده است؛ از اين لحاظ كه هيچ يك از طرحهاي رده‌بندي مذكور در ابتدا با هدف جهاني شدن و استفاده عام پي ريزي نشده بودند. «چارلز بيد» در سال 1966 در اين خصوص مي نويسد: «رده‌بندي كتابخانه كنگره كه كاملاً بر پاية مجموعه‌هاي كتابخانه كنگره بنا شده است از نظر دامنه با مجموعه‌هاي كتابخانه كنگره هماهنگ است. بنابراين، اين رده‌بندي با آنكه جامع است، در حال حاضر كاملاً جهاني نيست... اغلب مشكلاتي كه ساير كتابخانه‌ها به هنگام استفاده از رده‌بندي كتابخانه كنگره با آن مواجه مي‌شوند، ناشي از اين امر است كه اين رده‌بندي براي استفاده در يك كتابخانه و با توجه به خدمات و مجموعه‌هاي آن طراحي شده و گسترش يافته است» (چان، ص 27).

با اين حال، ملاحظه مي‌شود با وجود گفته چارلز بيد، ويژگي گسترش‌پذيري اين دو نظام موجب گرديده تا اكثر كشورها، به فراخور فرهنگ، زبان و تاريخ ملت خود، ضمن انجام جرح و تعديلهايي اندك و بعضاً گسترده، در نظم دهي به منابع خويش از آنها بهره‌برداري و از وجود نظامهاي رده‌بندي موجود استفادة مطلوب كنند. در اين ميان، كتابداران ايراني نيز با درك اهميت نظامهاي ديويي و كنگره، در صدد برآمدند با بهره‌گيري از قابليت گسترش‌پذيري اين دو نظام، برخي از كاستيها و كمبودهاي آنها را پوشش دهند. از اين منظر، به دنبال كار كميته اي كه در سال 1348 در مركز خدمات كتابداري به منظور بسط و گسترش قسمتهاي مختلف رده‌بندي ديويي و كنگره به وجود آمد، رده‌هاي زبان، ادبيات، تاريخ، جغرافيا، دين و فلسفه اسلامي مورد بررسي و تجديد نظر قرار گرفت و ضمن مكاتبات مستمر با مسئولان وقت كتابخانه كنگره، موافقت آنها در خصوص الحاق گسترشهاي ايراني به طرح اصلي دو نظام ديويي و كنگره از سوي مراجع ايراني جلب گرديد. در نتيجة تلاشهاي ياد شده، گسترش زبانهاي ايراني، ادبيات ايراني، دين اسلام، تاريخ ايران، جغرافياي ايران، رده‌هاي DSR، PIR، BP و BBR به كتابخانه‌هاي ايران معرفي شدند. نوشتة حاضر با طريق طرح چند پرسش، به برخي از شبهه‌ها و ابهامها دربارة نحوة گسترش ردة تاريخ ايران در نظام رده‌بندي دهدهي ديويي پرداخته است.

واژه « گسترش» در حوزه رده‌بنديهاي كتابخانه‌اي، معادل واژهExpansion""در زبان انگليسي به كار رفته و منظور از آن رفع نقايص و كمبودهايي است كه به نوعي گريبانگير يك نظام رده‌بندي است (فاني،1382). در نظام رده‌بندي ديويي، رده 900 خاص تاريخ و جغرافياست كه از اين ميان تاريخ ايران پيش از اسلام و تاريخ ايران پس از اسلام به ترتيب درون شماره‌هاي 935 و 955 پراكنده شده است. در گسترش تاريخ ايران، هر دو دوره پيش و پس از اسلام زير شماره 955 آورده شده است. تقسيم بندي تاريخ ايران در متن اصلي ديويي (ويرايش بيستم) به قرار زير بوده است (فاني،1382):

            955       ايران                                                                                                                                 

02/                    دوره تسلط اعراب، تركان، مغولان، تركمنان، 637-1499 ميلادي

03/                   دوره سلسله هاي ايراني، 1499-1794

در نظام رده‌بندي كتابخانه كنگره نيز، به دلايلي كه پيش از اين گذشت، چنانكه كه بايد و شايد به تاريخ و تمدن ايران زمين توجه نشده است. در اين رده‌بندي، رده DS به تاريخ آسيا اختصاص داده شده كه از اين ميان تنها 76 شماره ( از شماره هاي251- 326) به تاريخ ايران تعلق گرفته است كه مسلماً هيچ‌گونه تناسبي با تاريخ چند هزار ساله ايرانيان ندارد. به همين دليل، در گسترش تاريخ ايران قرار شد تقسيم‌بندي تاريخ ايران زير رده DSR قرار گيرد.

با اين حال، با تأملي هرچند مختصر در دو گسترش تاريخ ايران در دو نظام ديويي و كنگره، در مي‌يابيم كه اين دو گسترش، با وجود آنكه توسط يك سازمان (كتابخانه ملي جمهوري اسلامي ايران) و يك شخص واحد انتشار يافته است، اما به لحاظ حجم و تعداد شماره‌هايي كه به هر يك از تقسيمهاي تاريخي داده شده، با يكديگر تفاوت دارند. كامران فاني در بخشي از مقدمه ويرايش دوم كتاب «رده‌بندي دهدهي ديويي. تاريخ ايران» در توجيه تفاوت ياد شده مي‌نويسد: «تقسيم‌بندي متن اصلي ديويي، گذشته از كوتاهي و نقص چشمگير آن، به راحتي قابل گسترش نيست. ما به ناچار تقسيم بندي جديدي كرديم و به آن طرحي نو ـ موافق با سنت تاريخ‌نگاري و كتابهاي تاريخ ايران ـ داديم. البته، اين تقسيم‌بندي هم مفصل نيست. رده‌بندي ديويي، خاصّ كتابخانه‌هايي كوچك و عمومي است. در كتابخانه‌هاي تخصصي، از رده‌بندي كنگره استفاده مي كنند. براي تفصيل تقسيم‌بندي تاريخ ايران، مي‌توانيد به گسترش تاريخ ايران در نظام رده‌بندي كتابخانه كنگره، از انتشارات كتابخانه ملي ايران، رجوع كنيد.

با نظر به آنچه گفته شد، چند پرسش، به ذهن متبادر مي‌شود:

نكته اول؛ در عبارت «اين تقسيم‌بندي هم مفصل نيست» نهفته است. اگر گسترش يك نظام رده‌بندي مفصل نباشد، چگونه مي‌توان نام گسترش بر آن نهاد؟

نكته دوم؛ اگر رده‌بندي ديويي خاص كتابخانه‌هاي كوچك و عمومي است، چگونه است كه 25% كتابخانه‌هاي دانشكده‌اي و دانشگاهي و 20% كتابخانه‌هاي تخصصي ايالات متحده، كه از قضا خاستگاه رده‌بندي ديويي هم هست، از اين طرح رده‌بندي پيروي مي كنند؟ علاوه بر اين، از جمله فوق چنين استنباط مي‌شود كه كتابخانه‌هاي عمومي همواره كوچك هستند و به همين دليل است كه گسترش تاريخ ايران در رده‌بندي ديويي برخلاف رده DSR به شكل مختصري تهيه شده است. آيا واقعاً كتابخانه‌اي همچون كتابخانه عمومي آية‌الله مرعشي قم را مي توان يك كتابخانه عمومي كوچك به شمار آورد؟

نكته سوم؛ در بخش پاياني نقل قول فوق، اشاره شده كه براي تفصيل تقسيم‌بندي تاريخ ايران مي‌توان به گسترش تاريخ ايران در نظام رده‌بندي كنگره مراجعه كرد. سؤال اينجاست، آيا كتابخانه‌اي همچون كتابخانه عظيم آستان قدس رضوي كه از نظام رده‌بندي ديويي پيروي كرده و مجموعه كتابهاي خود را با اين نظام مرتب ساخته است، مي‌تواند به صرف اينكه ردة DSR از گسترش ايراني رده‌بندي ديويي مبسوط‌تر است، بخشي از مجموعه خود را به شيوه رده‌بندي كتابخانه كنگره سازماندهي نمايد، يا اينكه به ناچار بايد به همان گسترش تلخيص شدة تاريخ ايران در رده‌بندي ديويي اكتفا كند؟

علاوه بر پرسشهايي كه در بالا مطرح گرديد، ذكر چند نكته ديگر در اين خصوص ضروري به نظر مي‌رسد. نخست، اگر قرار بود رده‌بندي ديويي صرفاً در كتابخانه‌هاي كوچك و مدارس مورد استفاده قرار گيرد، چگونه است كه كتابخانه كنگره هر چند سال يك بار ويرايش خلاصه شده اي از اين رده‌بندي را براي استفاده در كتابخانه‌هاي عمومي كوچك و مدارس منتشر مي‌كند؟ با احتساب اين قضيه، ذكر اين موضوع كه «رده‌بندي ديويي خاص كتابخانه‌هاي كوچك و عمومي است» دور از واقع به نظر مي‌رسد. نكته ديگر اينكه، با وجود آنكه ويرايش اول كتاب گسترش تاريخ ايران در نظام ديويي در سال 1361، يعني دو سال پس از انتشار رده DSR ، روانه بازار شده، به دلايلي نامعلوم از تفصيل رده 955، آنگونه كه در رده DSR شاهد آن هستيم، اجتناب گرديده است. و در نهايت، آخرين و شايد هم مهم ترين نكته در خصوص گسترشهاي ايراني رده تاريخ ايران اين است كه اگر كتابي به عنوان مثال در خصوص قزل ارسلان دوم، يكي از اتابكان آذربايجان نگاشته شده و اين موضوع در نظام رده‌بندي ديويي فاقد شماره باشد (كه هست)، فرايند تخصيص شماره رده‌بندي در گسترش رده‌بندي ديويي چگونه خواهد بود و اينكه آيا تخصيص شماره‌اي به غير از موضوع اصلي كتاب، با اصول رده‌بندي و فهرست‌نويسي منافات نخواهد داشت؟

نگارنده بر آن است تا از طريق بررسي گسترشهاي ردة تاريخ ايران در دو نظام كنگره و ديويي و مقايسه آنها با فهرست سرعنوانهاي موضوعي فارسي، به هدفهاي زير دست يابد:

1.                   اصولاً چه ارتباطي ميان سرعنوانهاي موضوعي فارسي با دو گسترش تاريخ ايران در نظامهاي رده بندي كنگره و ديويي وجود دارد؟

2.             مدخلهاي گسترشهاي رده تاريخ ايران (بويژه در گسترش تاريخ ايران در نظام ديويي) تا چه اندازه با مدخلهاي سرعنوان هاي موضوعي مطابقت دارند؟

3.                   گسترش رده بندي ديويي تا چه اندازه قابليت گسترش دوباره دارد؟

براي نيل به هدفهاي فوق، تصميم گرفته شد بخشهايي از گسترش رده تاريخ ايران در نظامهاي رده‌بندي كنگره و ديويي با مدخلهاي مربوط به همان بخشها در كتاب «سرعنوانهاي موضوعي فارسي» مقايسه و نتايج در قالب جدول ارائه گردد. از اين رو، دو دورة تأثيرگذار از تاريخ ايران، يعني دورة اسكندر مقدوني و دورة محمد رضا پهلوي،يكي مربوط به دوره پيش از اسلام و ديگري مربوط به تاريخ معاصر، به عنوان نمونه دستماية كار قرار گرفت. بررسي مدخلهاي مربوط به دوره محمدرضا شاه در كتاب سرعنوانهاي موضوعي فارسي و مدخلهاي مربوط به همين دوره در گسترش ردة تاريخ در نظام رده‌بندي كنگره و ديويي، نتايج زير را دربرداشت (جدول1):

همان‌گونه كه از جدول فوق برمي آيد، از ميان 17 عنصر مشترك در سه منبع ياد شده، 13 مورد سرعنوان، و 4 مورد هم تقسيم فرعي هستند. از آنجا كه سرعنوانهاي موضوعي فارسي، به زعم كتابخانه ملي جمهوري اسلامي ايران، داراي پشتوانة انتشاراتي هستند، بايد به ازاي هر يك از مدخلهاي موجود در كتاب سرعنوانهاي موضوعي، دست كم يك كتاب، انتشار يافته و در آن كتابخانه موجود باشد. پر واضح است، زماني كه به يك موضوع مدخلي جداگانه تعلق مي گيرد، يا آن موضوع به اصطلاح سرعنوان واقع مي‌شود، سرعنوان ياد شده را بايد براي تمام كتابهايي كه در آن موضوع بخصوص نگاشته شده به كار برد و در صدر ساير موضوعات قرار داد. به عنوان مثال، اگر كتابي به شكل اختصاصي دربارة قيام پانزده خرداد نوشته شده موضوع نخست هم كه به كتاب تعلق مي‌گيرد، بر اساس كتاب سرعنوانهاي موضوعي فارسي، سرعنوان «قيام پانزده خرداد 1342» خواهد بود. هر چند قيام پانزده خرداد جزو وقايع مربوط به دورة محمدرضا شاه به شمار مي‌آيد، اما همان‌طور كه در جدول ملاحظه مي‌شود، به اين موضوع مدخلي جداگانه تعلق گرفته و مفهوم آن اين است كه فهرست‌نويس به هنگام فهرست‌نويسي، كتابي با موضوع قيام پانزده خرداد، نمي‌تواند و نبايد از سرعنوان «ايران ـــ تاريخ ـــ پهلوي،1320ـ1357 ــــ قيام پانزده خرداد» استفاده نمايد. بررسي فهرستبرگه شمارة 1 مي‌تواند به درك بهتر مطلب كمك كند:

چنانكه در فهرست‌برگه 1 ديده مي‌شود، در گسترش رده تاريخ در نظام كنگره، براي كلية عناصر مشترك موجود در جدول، شماره‌اي جداگانه در نظر گرفته شده است. از اين رو، نه تنها رده‌بند در فرايند شماره‌سازي با مشكلي مواجه نمي‌شود، كه حتي شماره‌اي هم كه به كتاب تعلق مي‌گيرد، مستقيماً با موضوعي كه كتاب دربارة آن بحث مي‌كند، در ارتباط است. اما مشكل واقعي زماني بروز مي‌كند كه رده‌بند بخواهد كتاب فوق را از طريق گسترش تاريخ ايران در نظام ديويي رده‌بندي نمايد. از آنجا كه در گسترش ديويي، به كل رخدادهاي مربوط به دوره محمدرضا شاه تنها يك شماره تعلق گرفته، فرايند شماره‌سازي با دو چالش اساسي رو به رو است:

نخست گسترش رده تاريخ در نظام ديويي بر خلاف رده DSR، با مدخلهاي سرعنوانهاي موضوعي تناسبي ندارد و اصولاً يك نوع نقض غرض در اين زمينه پديد آمده است. با تأملي هر چند مختصر در سرعنوانها و شماره‌هاي رده‌بندي مندرج بر روي فهرست‌برگه شمارة 1، درمي‌يابيم شماره‌اي كه بر اساس گسترش ردة تاريخ در نظام ديويي به كتابي با موضوع «قيام پانزده خرداد 1342» اختصاص داده شده (0824045/955) نه تنها با موضوع پانزده خرداد ارتباط مستقيم ندارد، كه در واقع منعكس كننده همان موضوعي است كه فهرست‌نويس به هنگام موضوع دادن به كتاب، از به كار بردن آن نهي شده بود (در شماره رده‌بندي يادشده، 955 مربوط به شماره پايه تاريخ ايران، 0824 شماره مربوط به دورة محمدرضا شاه و 045- هم به تقسيم فرعي استاندارد مربوط به «جنبش‌ها و قيام‌ها» مي‌باشد).

همان‌گونه كه ملاحظه مي شود، شماره رده‌بندي كه بر اساس گسترش ديويي به كتاب فوق تعلق گرفته، هيچ‌گونه نشاني از موضوع اصلي كتاب را شامل نيست و با وجود استفاده از جدول تقسيمهاي فرعي استاندارد هم هنوز اين خلأ احساس مي شود. اكنون اين سؤال پيش مي آيد كه اگر اصولاً رعايت تناسب ميان فهرست سرعنوانهاي موضوعي و شماره‌هاي رده‌بندي لازم است، پس چگونه است كه اين تناسب در گسترش رده تاريخ ايران در نظام ديويي رعايت نشده است؟ و اگر به چنين تناسبي نياز نيست، چرا درگسترش تاريخ ايران در نظام كنگره اين موضوع رعايت شده است؟

نكتة دوم در خصوص گسترش رده تاريخ در نظام ديويي، نحوة شماره‌سازي و گسترش آن است. ممكن است در توجيه حجم كم فرانماي گسترش رده تاريخ چنين استدلال شود كه متن اصلي فرانماي ديويي به واسطة جدولهاي هفتگانه و ساير جدولهايي كه در متن فرانماي اين نظام جهت شماره‌سازي در اختيار رده‌بند قرار داده شده، در مقايسه با متن فرانماي رده‌بندي كنگره از حجم به مراتب كمتري برخوردار است و بر همين اساس هم در گسترش رده تاريخ ايران در نظام ديويي سعي شده گسترش موضوعات فرعي، بي‌آنكه شماره‌ها در درون متن فرانما گنجانده شوند، صرفاً از طريق شماره سازي صورت پذيرد. اما به اين نكته بايد توجه داشت كه شماره‌سازي در گسترش رده تاريخ ايران، در شكل كنوني آن، به طرق زير صورت مي‌پذيرد: 1) استفاده از شماره‌هاي جدول تقسيمهاي فرعي استاندارد، 2) استفاده از شماره‌هاي نشانه مؤلف فارسي، 3) استفاده از شماره‌هاي تاريخ محلي، 4) استفاده از شماره‌هاي اقليتهاي مذهبي، و 5) استفاده از شماره‌هاي مربوط به اقوام و مليتها.

با تأملي هر چند كوتاه در موارد 5ـ3 در مي‌يابيم كه هيچ يك از شماره‌هاي جدولهاي فوق عملاً براي گسترش ادوار تاريخي و سلسله هاي ايران كاربرد ندارد. از اين رو، شماره‌سازي در بخش ادوار تاريخي و سلسله‌ها (كه از قضا مهم‌ترين قسمت رده تاريخ ايران بوده و بيشترين حجم فرانما را به خود اختصاص داده است)، تنها از طريق دو شيوة اول و دوم امكان‌پذير است. با اين حال، در سطور بعد اشاره خواهد شد كه استفاده از دو روش فوق هم چندان خالي از اشكال نيست.

براي اثبات اين موضوع كه هيچ يك از روشهاي فوق بدون اشكال نيست، بار ديگر به جدول عناصر مشترك ميان گسترش DSR و فهرست سرعنوانهاي موضوعي نظر مي‌افكنيم. همان‌گونه كه از جدول برمي آيد، شماره‌هايي كه بر اساس گسترش ديويي به موضوعاتي همچون قيام افسران خراسان، 30 تير، كودتاي 28 مرداد و 16 آذر تعلق گرفته، همگي شبيه به هم هستند. كامران فاني در بخشي از مقدمه ويرايش دوم كتاب «گسترش تاريخ ايران در نظام ديويي» در توجيه موضوع ياد شده مي‌نويسد: «لازم به يادآوري است كه در اينجا غرض از ذكر نام سلسله و شاه و فرمانروا، دورة آنهاست و نه صرفاً خودشان و شرح احوال و جنگهايشان... مثلاً شماره 052/ 955 كه در مقابلش نام سلطان محمود غزنوي آمده است، غرض دوره سلطان محمود است و نه خود او. و اگر كتابي صرفاً در مورد خود او باشد، شماره استاندارد 092- به آن افزوده مي‌شود. چنانكه به كتابي درباره حسنك وزير هم همين شماره استاندارد اضافه مي‌شود و هر دو شماره0512092/ 955 را مي‌گيرند و تمايز آنها را تنها با كاتر 361 م براي سلطان محمود و 532 ح براي حسنك وزير نشان مي‌دهيم» (فاني، 1382، ص12).

نقل قول فوق ابهامهايي دارد كه به برخي از آنها اشاره مي‌شود:

نخست، مگر نه اين است كه جدول تقسيمهاي فرعي استاندارد در برگيرندة موضوعاتي عام است كه با تمامي شماره‌هاي موجود در متن فرا نما قابل استفاده مي‌باشد؛ پس اصولاً چه لزومي دارد كه به كتابي با دو موضوع متفاوت كه صرفاً به دوره‌اي واحد تعلق دارند، شماره‌اي واحد اختصاص داده و بعد براي نشان دادن جنبه‌هاي خاص موضوع، از تقسيمهاي فرعي عام (كه نشانگر جنبه‌هاي عام موضوعات است) كمك گرفته شود. براي نمونه، اگر كتابي دربارة جبهه ملي ايران بحث مي‌كند، شايسته است شمارة تعلق گرفته به دورة محمدرضا شاه را، كه در واقع در مقايسه با جبهه ملي ايران جنبه عام‌تري دارد، به آن اختصاص دهيم و بعد براي نشان دادن جنبه خاص موضوع كتاب (در اينجا جبهه ملي ايران) به جدول تقسيمهاي فرعي استاندارد رجوع كنيم و شماره مربوط به «احزاب. جناح‌هاي سياسي» را به انتهاي شماره رده بچسبانيم؟

سؤال ديگري كه در خصوص جدول تقسيمهاي فرعي استاندارد مطرح مي‌شود، اين است كه آيا اين جدول براي گسترش تمامي موضوعات كارايي دارد.

براي پاسخگويي به اين سؤال، ابتدا بايد به جدول عناصر مشترك و بعد به فهرست‌برگه‌هايي كه در ادامه مي‌آيند، نظري بيفكنيم. چنانكه در جدول مشخص است، در مقابل دو مورد از مدخلها (دخالت ايالات متحده و جشنهاي 2500 ساله)، علامت ؟ قرار داده شده است. هر يك از اين دو مدخل در گسترش رده تاريخ در نظام كنگره شماره‌اي مخصوص به خود دارد. اما همان‌گونه كه در فهرست‌برگه‌هاي 2 و 3 مشخص است، رده‌اي كه به دو كتاب با موضوعهاي يادشده تعلق گرفته، بر خلاف ساير شماره‌هاي جدول، عملاً در شماره 0824/955، يعني شماره مربوط به دورة محمدرضا پهلوي، محدود شده است.

شكي نيست دخالت ايالات متحده در واقعه پانزده خرداد 1342 و جشنهاي 2500 ساله، هر دو به دوره محمدرضا پهلوي مربوط هستند، اما سؤال اينجاست كه چرا كتابخانه ملي جمهوري اسلامي ايران رويكردي متفاوت در ارتباط با رده بندي دهدهي براي دو موضوع ياد شده اتخاذ كرده و از شماره‌هاي تقسيم فرعي استاندارد براي گسترش رده استفاده نكرده است؟ اين موضوع نمي تواند به اين دليل باشد كه گسترش دو ردة فوق، عملاً از طريق شماره‌هاي جدول تقسيمهاي فرعي استاندارد امكان پذير نيست؟ زيرا اگر غير از اين بود انتظار مي‌رفت شماره رده‌بندي دو كتاب، به مانند مورد قيام پانزده خرداد، صرفاً به شماره 0824/955 ختم نشود.

نكته ديگري كه در نقل قول فاني جلب توجه مي كند، استفاده از شماره‌هاي نشانه مؤلف است. فاني به صراحت عنوان داشته كه رده‌بند به هنگام مواجهه با شماره‌هاي يكسان، بايد از شماره‌هاي نشانة مؤلف استفاده نمايد. جا ندارد از خود سؤال كنيم در نظام رده‌بندي گسترش‌پذيري همچون ديويي كه گاهي اوقات در مورد برخي از موضوعات تا چندين رقم بعد از اعشار قابل گسترش است، به چه دليل به گونه‌اي عمل شده كه رده بند ناچار است براي نشان دادن جنبه هاي خاص يك موضوع به شماره‌هاي سه رقمي نشانة مؤلف متوسل شده و اين شماره‌ها را اساس كار قرار دهد؟ مگر نه اين است كه نشانه مؤلف براي تفكيك كتابهاي مختلفي كه در موضوعي واحد نگاشته شده باشند، مورد استفاده قرار مي‌گيرند؟ در بخشي از كتاب «خدمات فني» در تعريف نشانه مؤلف فارسي آمده است: «نشانه پديدآور يا نشانه مؤلف عبارت است از حروف، اعداد يا تركيبي از اين دو كه بر حسب سرشناسه كتاب به هر كتاب داده مي‌شود، به نحوي كه بتوان كتابهاي مختلفي را كه در يك رده خاص نوشته شده و در نتيجه شماره رده‌بندي شان يكي است، اولاً از يكديگر تميز داد و ثانياً بر حسب حروف الفبا در قفسه‌هاي كتابخانه به دنبال هم جاي داد». (سلطاني،1383، ص182). اكنون سؤال اين است كه استفاده از شماره‌هاي نشانه مؤلف فارسي براي تمايز ميان دو كتاب با دو موضوع متفاوت، صرفاً به اين دليل كه به يك دوره واحد تعلق دارند، اصولاً كار صحيحي است؟

آنچه تا بدينجا در خصوص وقايع مربوط به دوره محمدرضا شاه گفته شد، عيناً در مورد رويداد هاي مربوط به دورة اسكندر مقدوني نيز صادق است. لازم به توضيح است در گسترش تاريخ ايران در نظام ديويي، به رويدادهاي مربوط به دورة اسكندر مقدوني تنها يك شماره تعلق گرفته (0191/955) در حالي كه در گسترش DSR، 23 شماره به اين امر اختصاص داده شده است. در جدول زير، مدخلهاي مربوط به دورة اسكندر مقدوني در گسترش تاريخ ايران در نظام كنگره با مدخلهاي مربوط به همين دوره در فهرست سرعنوانهاي موضوعي، مقايسه شده است.

همان‌گونه كه از جدول 2 برمي‌آيد، اصولاً نمي‌توان ميان تعداد مدخلهاي گسترش رده تاريخ در نظام كنگره، تعداد مدخلهاي مربوط به دورة اسكندر مقدوني در كتاب سرعنوانهاي موضوعي فارسي و شمارة واحدي كه در گسترش رده تاريخ در نظام ديويي به دوره اسكندر مقدوني اختصاص داده شده، تناسبي قايل شد. در گسترش تاريخ ايران در نظام كنگره، براي كلية رويدادهاي مربوط به دورة اسكندر مقدوني، شماره اي جداگانه در نظرگرفته شده است، در حالي كه شماره‌هاي گسترش ديويي و شماره‌هاي جدول تقسيمهاي فرعي آن نه تنها با گسترش DSR، كه حتي با مدخلهاي كتاب سرعنوانهاي موضوعي فارسي نيز (آن‌گونه كه در فهرست برگه 4 نشان داده شده) مطابقت ندارد.

فهرستبرگه 4 حكايت از آن دارد كه به كتابي دربارة واقعه سوزاندن تخت جمشيد، درنظام كنگره شماره 316 DSR ( شماره مربوط به سوزاندن تخت جمشيد) و در گسترش ديويي شماره 0191/955 ( شماره دوره اسكندر مقدوني) تعلق گرفته است. جا ندارد از خود سؤال كنيم كه چرا كتابخانه ملي جمهوري اسلامي ايران در فرايند شماره دهي به چنين كتابي، تنها به شماره مربوط به اسكندر مقدوني اكتفا كرده و از جدول تقسيمهاي فرعي استاندارد براي گسترش رده استفاده نكرده است؟ آيا اصولاً واقعة سوزاندن تخت جمشيد توسط اسكندر مقدوني را مي‌توان از طريق شماره‌هاي تقسيمهاي فرعي استاندارد نشان داد. اگر پاسخ مثبت است، كدام يك از مدخلها براي اين كار مناسب است؟ آيا واقعة سوزاندن تخت جمشيد را مي‌توان در زمرة «وقايع خاص» به حساب آورد و شماره0453- را به انتهاي رده افزود؟ اصولاً تصميم‌گيري در رابطه با اين قضيه با كيست؟ اين موضوع در فهرست برگه 5 نمود پيدا كرده است.

مقايسه فهرستبرگه 4 و 5 مبين اين نكته است كه به دو كتاب، با دو موضوع متفاوت، در حالي كه در گسترش كنگره داراي شماره‌هاي مجزا هستند، شماره ديويي واحدي تعلق گرفته و كار شماره سازي و اخص كردن شماره به همين جا ختم شده است؟ سؤال اينجاست كه در چنين مواقعي، براي تمايز ميان دو شماره و نشان دادن اين موضوع كه اين كتاب به عنوان مثال، در مورد جنگهاي اسكندر مقدوني در آسياست و نه واقعه سوزاندن تخت جمشيد، چه راهي پيش روي رده‌بند قرار دارد؟ آيا با استفاده از شماره‌هاي موجود در جدول تقسيمهاي فرعي استاندارد مي‌توان به كتابي در مورد جنگهاي اسكندر مقدوني در آسيا شماره داد؟ پاسخ اين سؤال منفي است، زيرا در هيچ يك از مدخلهاي جدول تقسيمهاي فرعي استاندارد، چنين امكاني پيش‌بيني نشده است، و گرنه چه دليلي داشت كه كتابخانه ملي اين مورد را در فهرستبرگه‌هاي 4 و 5 اعمال نكند؟

در سطوري كه گذشت، سعي شد تا كتاب «رده‌بندي دهدهي ديويي: تاريخ ايران»، با نگاهي انتقادي مورد بررسي قرار گيرد. همان‌گونه كه ملاحظه شد، سؤالها و شبهه‌هاي بسياري در خصوص اين طرح رده‌بندي قابل طرح است كه بعضاً براي اكثر آنها هم پاسخ قانع‌ كننده‌اي وجود ندارد. در اين نوشتار سعي شد تا در قالب جدول و نمونه، به برخي از مشكلات كليدي و نارساييهايي كه ممكن است رده‌بند، بوي‍ژه در كتابخانه‌هاي تخصصي و عمومي بزرگ، به هنگام رده‌بندي كتابهاي انتشار يافته در حوزة تاريخ با آنها مواجه گردد، تا حد امكان پرداخته شود. از آنجا كه كتاب سرعنوانهاي موضوعي فارسي داراي پشتوانه انتشاراتي است، اين انتظار از كتابخانه ملي جمهوري اسلامي ايران مي رود كه تمهيدي بينديشد تا بتوان ميان كتابهايي كه در حوزه تاريخ ايران انتشار يافته (يعني مدخلهاي كتاب سرعنوانهاي موضوعي فارسي) و تعداد شماره‌هايي كه به طرح رده‌بندي تاريخ ايران در نظام ديويي اختصاص داده شده، ارتباطي منطقي و معنادار برقرار كرد.

به هر حال، نمي‌توان از كتابخانه‌هاي بزرگي كه با نظام رده‌بندي دهدهي ديويي كار مي‌كنند انتظار داشت براي رده‌بندي دقيق كتابهاي خود، نظام رده‌بندي موجود خود را كنار بگذارند، و به گسترش تاريخ ايران در نظام كنگره مراجعه كنند. در واقع، اين كتابخانه ملي است كه بايد وظايف، فعاليتها و خدمات خود را با نيازهاي كتابخانه‌ها همگام و همسو نمايد و عكس اين قضيه به هيچ عنوان انتظاري بجا و معقول نخواهد بود. اميد است اين نوشتار بتواند فتح بابي باشد براي آنكه در ويرايشهاي آتي كتاب «رده‌بندي دهدهي ديويي: تاريخ ايران»، شاهد كمبودها و كاستيهايي از اين دست نباشيم.

ـ احمدي لاري، ركن‌الدين و فاطمه مكي‌زاده (1384). رده‌بندي دهدهي ديويي؛ راهنماي عملي شماره‌سازي. نشر كتابدار، تهران.

ـ چان، لوييس ماي (1374). راهنماي ايمراث بر رده بندي كتابخانه كنگره، ترجمة رحيم شاهگلي، انتشارات دانشگاه تبريز.

ـ سلطاني، پوري (1383). خدمات فني، ويرايش هشتم، تهران: كتابخانه ملي جمهوري اسلامي ايران، تهران.

ـ عمراني، ابراهيم (1381). خلاصه رده‌بندي دهدهي ديويي و نمايه نسبي، جلد اول. تهران: شركت انتشارات علمي و فرهنگي.

ـ فاني، كامران (1379). رده DSR تاريخ ايران: بازنويسي و گسترش تاريخ ايران در نظام رده‌بندي كتابخانه كنگره، ويرايش3. تهران: كتابخانه ملي جمهوري اسلامي ايران، 1379.

ـ ـــــــــــــ (1382). رده‌بندي دهدهي ديويي: تاريخ ايران، ويرايش 3. تهران: كتابخانه ملي جمهوري اسلامي ايران.

ـ مزيناني، علي (1382). كتابخانه و كتابداري، سازمان مطالعه و تدوين كتب علوم انساني دانشگاه‌ها، تهران.